KSZTAŁTOWANIE RACJONALNYCH STOSUNKÓW

grupasg-historia

Taka synteza mogłaby odegrać istotną rolę w przezwyciężaniu tradycyjnej nie­ufności, kształtować racjonalny stosunek do naszego wschodniego sąsiada, rozbudzać większe zaufanie do jego polityki i naszych z nim związków. Tego wymaga najlepiej rozumiany interes Polski współczesnej. Jest to ważne i ambitne zadanie dla historyków, którzy zajmują się dziejami stosunków polsko-radzieckich. Im lepiej i szybciej je wypełnią, tym większa będzie ich zasługa i uznanie w rozwoju historii polskiej.Okres wojny i okupacji znamionował nie tylko wysiłek zbrojny polskiego narodu. „Gdy jedni sięgali po broń by bić wro­ga, drudzy słowem i piórem walczyli o konsolidację narodu, o no­wy społeczno-polityczny kształt przyszłej Polski” K Żywym świa­dectwem funkcjonowania państwa podziemnego, wszystkich jego struktur, przejawów aktywności społeczeństwa pozostaje sfera intelektualnych działań. Dostatecznie dobrze rozpoznano elemen­ty działalności państwa podziemnego i społeczeństwa w sferze duchowej, a więc literaturze, sztuce, muzyce, nauce, oświacie, działalności duszpasterskiej Kościoła katolickiego itp., aby w tym miejscu trzeba było   szerzej temat rozwijać. Jeśli należałoby wska­zać obszar aktywności społecznej Polaków w okresie wojny i oku­pacji to trzeba go odnieść do szerokiej sfery polityki. Była to ta dziedzina życia społecznego, okupacyjnej rzeczywistości, któ­ra ustawicznie przykuwała uwagę zarówno tzw. zawodowych po­lityków, a więc działaczy partii i stronnictw politycznych, dyplo­matów, publicystów, wojskowych, jak i tzw. przeciętnego zjada­cza chleba.

Czytaj więcej

ZŁOŻONOŚĆ STOSUNKÓW

19740401x01_pldg_centrum-miasta+

Leżą jednak wciąż odłogiem obszary, które wymagają zajęcia się nimi, a do nich wypada zaliczyć całą sferę tych związków, które łączyły nas w okresie międzywojennym i późniejszym nie tylko na odcinku państwowym, lecz także społecznym. Brak dotąd prac, które by dotykały reakcji opinii polskiej na zachodzące procesy i przemiany w życiu wewnętrznym Związku Radzieckiego. Nie­wiele wiemy również o losie i roli Polaków działających w Związ­ku Radzieckim po rewolucji październikowej m.in. o Biurze Pol­skim funkcjonującym przy KC RKP(b) i WKP(b). Podobnie rzecz wygląda w odniesieniu do naszych powiązań kulturalnych w okresie międzywojennym, na temat których istnieją jedynie pra­ce drobniejsze. W tej mierze znacznie wyprzedzili historyków his­torycy literatury, legitymujący się już sporym dorobkiem nad recepcją literatury radzieckiej w Polsce.Wśród problemów dotąd nie zbadanych, czekających nadal na zajęcie się nimi, znajduje się wiele spraw ze stosunków polsko- -radzieckich okresu II wojny światowej. Chodzi głównie o to, aby ich obraz był pokazany w pełni, bez unikania spraw trud­nych, by nie stały się one obiektem legend i mitów, oddziaływań literatury nam obcej. Tylko poprzez pokazanie całej złożoności stosunków tego okresu można osiągnąć właściwy efekt w zakre­sie edukacji historycznej społeczeństwa, przekonać do reorientacji politycznej, jaka dokonała się w naszych wzajemnych powiąza­niach w okresie Polski Ludowej. Wypada również śmielej i coraz szerzej sięgać do problematyki polsko-radzieckich stosunków po 1944 r., stworzyć dla jej badania dogodniejsze warunki, zachęcić historyków do zajęcia się nią. W miarę narastania badań powinno się pomyśleć o napisaniu nowej syntezy stosunków polsko-ra- dzieckich, nie obciążonej uproszczeniami lub unikaniem spraw trudnych, szeroko dostępnej ogółowi czytelników.

Czytaj więcej

DOROBEK POLSKICH BADAŃ

historia1

Do stosunków polsko-radzieckich okresu II wojny światowej wnieśli już sporo historycy wojskowości, którzy zajęli się bada­niami dziejów tworzenia się ludowego wojska polskiego w Związ­ku Radzieckim. Od nich pochodzą także prace prezentujące współ­działanie polskich i radzieckich oddziałów partyzanckich oraz udział Polaków w partyzantce radzieckiej. Historycy cywilni zaś, przeważnie młodszego pokolenia, sięgali w kilku rozprawach doktorskich częściowo opublikowanych, do losu Polaków przeby­wających w Związku Radzieckim. Problem ten eksponuje się przede wszystkim na przykładzie charytatywnej działalności Związku Patriotów Polskich, jaką prowadził on w sferze zaopa­trzenia ludności polskiej w żywność czy w organizowaniu życia oświatowego i kulturalnego .Stosunki polsko-radzieckie czasów po II wojnie światowej po­zostają wciąż w sferze zamierzeń, chociaż pojawiły się już pierw­sze prace na ten temat. Nie wychodzą one jednakże poza krąg spraw możliwych do badania z uwagi na niedostępność materia­łów archiwalnych, nieodległą perspektywę i związek z bieżącą polityką. Stąd też te nieliczne prace poświęcone są z reguły pro­blematyce mniej zaangażowanej politycznie, związanej ze współ­pracą w dziedzinie gospodarczej lub kulturalnej i naukowej.W sumie dorobek polskich badań nad dziejami stosunków pol­sko-radzieckich jest już niemały, zwłaszcza w odniesieniu do cza­sów rewolucji październikowej i stosunków dyplomatycznych.

Czytaj więcej

WIĘKSZOŚĆ BADACZY

images (2)

Pisano o nich przeważnie z pozycji antyradzieckich, o tym, co wiązało się z losami Polaków w Związku Radzieckim w latach 1939 – 1941, co dotyczyło związ­ków polskiego rządu emigracyjnego z państwem radzieckim i sfor­muowaną armią polską. Sięgano także do spraw późniejszych, któ­re miały związek ze sprawą katyńską, przerwaniem stosunków dyplomatycznych przez Związek Radziecki z rządem emigracyj­nym i rozmowami jego przedstawicieli w Moskwie w 1944 r. Do problematyki tej sięgali również historycy krajowi, lecz do­piero w latach ostatnich, jeśli nie liczyć prac drobniejszych i tych, które dotyczyły poparcia radzieckiego okazanego nam w stara­niach o uzyskanie granicy zachodniej na Odrze i Nysie Łużyc­kiej. Specjalną pracę poświęcił temu wspomniany już Włodzi­mierz T. Kowalski. Bliżej do stosunków polsko-radzieckich w okresie rządu Władysława Sikorskiego odnosi się treść książki Jacka Ślusarczyka, jedyna, jaka dotąd na ten temat ukazała się w kraju . Jak większość naszych badaczy i on traktuje stosunki polsko-radzieckie głównie w kontekście powiązań dyplomatycz­nych, nie wchodząc bliżej w inne sprawy. Wiele spraw odnoszą­cych się do okresu 1939 – 1941 zostało w tej pracy, w jej wersji drukowanej, pominięte, lecz inne wydobyte z należną pieczoło­witością głównie na podstawie materiałów opublikowanych na Zachodzie.

Czytaj więcej

DZIĘKI BADANIOM

images (3)

Jest to dotąd jedyna pozycja o tak rozległym zakresie chronolo­gicznym, napisana z wielką dociekliwością i drobiazgowościąDzięki dotychczasowym badaniom, zwłaszcza nad stosunkami polsko-radzieckimi w sferze dyplomatycznych powiązań, powsta­ła możliwość pokuszenia się o napisanie pierwszej polskiej synte­zy dziejów stosunków polsko-radzieckich. Wyszła ona spod pióra Włodzimierza T. Kowalskiego i Andrzeja Skrzypka, którzy zajęli się w niej całością naszych wzajemnych kontaktów w latach- 1945, akcentując najbardziej sprawy znane dotąd w szcze­gółowej literaturze przedmiotu, szczególnie okresu międzywojen­nego. Syntezie tej nie można odmówić wyważonego spojrzenia na stosunki polsko-radzieckie, lecz zarazem nie dostrzec ciążenia, ja­kie wciąż wywiera polityka na traktowanie naszych wzajemnych powiązań. Stąd też obaj autorzy pomijają w swej syntezie wiele spraw bolesnych tzw. białych plam, których nie wypełniają. Pod tym względem śmielsza już jest odrębnie i samodzielnie napisana książka Andrzeja Skrzypka na temat koegzystencji polsko-ra­dzieckiej w latach 1921 – 1939 .Stosunki polsko-radzieckie okresu II wojny światowej mają najmniej obfitą literaturę, gdyż badania nad nimi wszczęto naj­później. Więcej już na ten temat wypowiedziała się nasza historio­grafia emigracyjna, którą z różnych powodów interesowały sto­sunki polsko-radzieckie tego okresu.

Czytaj więcej

POSZERZENIE ROZWAŻAŃ

images (4)

Kolejną pracą, która poszerzyła rozważania nad dyplomatycz­nymi stosunkami polsko-radzieckimi, stała się monografia Stani­sława Gregorowicza, który zajął się nimi bliżej na przykładzie pierwszej połowy lat trzydziestych. Dotyka ona zatem tego okre­su, kiedy doszło do podpisania polsko-radzieckiego układu o nie­agresji, gdy stosunki te miały względnie dobry charakter i cecho­wało je wzajemne zbliżenie w związku z dojściem Hitlera do wła­dzy w Niemczech .Nie wymieniając prac, które peryferyjnie lub przy okazji in­nej tematyki dotykają stosunków polsko-radzieckich okresu mię­dzywojennego, wypada skomentować, że na polu dyplomatycz­nych powiązań zrobiono już wiele. Życzyć badaczom należy tyl­ko tego, aby zajęli się także bliżej ostatnimi latami trzydziesty­mi, zwłaszcza bolesnym dla Polaków rokiem 1939. Wprawdzie się­ga się i do tego okresu, lecz w pracach drobniejszych, publiko­wanych na łamach czasopism, z unikaniem jednak wchodzenia bliżej w sprawy trudne, jakie nastąpiły po 23 sierpnia 1939 r. Śmielej pisze się natomiast i o tym roku w pracach odnoszących się do współpracy gospodarczej lub kulturalnej, nie mającej tak silnego związku z polityką, jak bywa w przypadku prac o sto­sunkach dyplomatycznych. Z prac, które wychodzą poza problematykę dyplomatyczną, wypada wymienić monografię Jerzego Różewicza, autora już za­służonego w badaniu i wcześniejszych powiązań polsko-rosyj­skich na niwie naukowej. W swej monografii poświęconej pol­sko-radzieckim stosunkom naukowym okresu międzywojennego, uwzględnia on wszystkie kontakty, jakie naszą i radziecką naukę- łączyły w tym okresie w dziedzinie badań i kontaktów osobistych.

 

Czytaj więcej

DYPLOMATYCZNA STRONA STOSUNKÓW

images (6)

To, co wiązało się z dyplomatyczną stroną stosunków polsko- radzieckich, stanowi jądro i innych prac monograficznych pol­skich, podobnie zresztą jak i publikacji mniejszych, zwłaszcza artykułów publikowanych na łamach „Z dziejów stosunków pol­sko-radzieckich”, rzadziej w innych organach m.in. w „Studiach z dziejów ZSRR i Europy Środkowej”. Z pozycji zwartych, które rozważają sprawy polsko-radzieckie w latach dwudziestych, ma­jących miejsce po traktacie ryskim, należy wymienić monografie Wojciecha Materskiego i Mariana Leczyka . Pierwszy zajął się stosunkami polsko-radzieckimi w latach 1923 – 1924, drugi zaś w latach 1925 – 1934. Są to monografie również cenne i odkrywcze, gdyż zapoznają na podstawie wielostronnego materiału źródłowe­go z problematyką stosunków, jakie wiązały nas z polityką ra­dziecką owego okresu. Podkreślić należy, że monografie te dale­kie są od samobiczowania, że prezentują wzajemne stosunki pod kątem interesów, jakie obie strony łączyły lub dzieliły. Te intere­sy obu państw były z racji ustrojowych rozbieżne, lecz nie wy­kluczało to znajdywania płaszczyzn wspólnych i działania zgod­nie, gdy wymagały tego warunki komplikującej się sytuacji mię­dzynarodowej. Dzięki tym obu autorom obraz naszych wzajem­nych stosunków wypada całkiem inaczej niż starano się dowo­dzić w pierwszych latach istnienia Polski Ludowej, kiedy dostrze­gano tylko same złe intencje z polskiej strony, eksponując jedy­nie dobrą wolę strony radzieckiej.

Czytaj więcej

ODMIENNOŚĆ SPOJRZENIA

images

Ta odmienność spojrzenia wi­doczna stała się w pracach polskich historyków emigracyjnych, którzy mimo pozornej rzetelności nie uniknęli antyradzieckich akcentów, nawiązywania do tradycyjnych ocen, jakie wyrażała literatura w Polsce międzywojennej .Część powyższych publikacji o stosunkach polsko-radzieckich była dziełem przede wszystkim historyków zatrudnionych wcze śniej w Zakładzie Historii Stosunków Polsko-Radzieckich PAN, a potem w Instytucie Krajów Socjalistycznych PAN. Z grona tychże badaczy wyszły również monografie dotyczące później­szych stosunków polsko-radzieckich okresu międzywojennego oraz wojny światowej. Rozważając rzecz chronologicznie wypada najpierw wspomnieć o monografiach pióra Jerzego Kumanieckie- go, który zajął się problemem realizacji traktatu ryskiego i jego genezą. Są to prace, które dotąd traktują najobszerniej o tej fa­zie międzypaństwowych stosunków polsko-radzieckich, napisane z pozycji nie tak zaangażowanej politycznie, jak bywało dawniej. Oparto je na materiale w miarę wyczerpującym, ale bez sięgnię­cia do archiwów radzieckich, stało się to nie z winy autora. Do tej samej tematyki nawiązują także prace historyków radziec­kich, lecz z krytycznym odniesieniem do polityki polskiej, bez wnikania w motywy działań polskich i ich historycznych uwa­runkowań.

Czytaj więcej

INTERESUJĄCA PROBLEMATYKA

polska-historia

Nie ma dlatego potrzeby prezentowania jej bliżej, podawa­nia autorów i tytułów, gdyż wszystkie one wraz z ich twórcami znalazły się w tych przeglądach naszego dorobku. Wypada jedynie podkreślić, że po szczycie wydawniczym w związku z 50 rocznicą rewolucji październikowej nastąpiło w tym zakresie uspokojenie, co wcale nie oznacza, że potem nadeszło zaniechanie badań nad tą problematyką. Były one nadal kontynuowane, chociaż nie w takim natężeniu i nie tak rozlegle, jak miało to miejsce w związ­ku z tą rocznicą. Poczęto rozszerzać badania na lata obejmujące już międzypaństwowe stosunki Polski i Związku Radzieckiego, zajmować się bliżej oficjalnymi i nieoficjalnymi powiązaniami obu krajów, ich kontaktami dyplomatycznymi, także polityką wobec ziem Litwy, Białorusi i Ukrainy, nad którą pracowano również w latach poprzednich. Pokłosiem tego wysiłku stały się znaczące do dziś monografie, które ukazały mniej znane przedtem sprawy wzajemnych stosunków polsko-radzieckich w latach poprzedza­jących wojinę polsko-radziecką w 1920 r. Były to z reguły prace opierające się na materiale przedtem niedostępnym lub słabo eks­ploatowanym przez badaczy problematyki. Dzięki tym pracom poznaliśmy bliżej kulisy spraw, jakie występowały w stosunkach polsko-radzieckich przed 1920 r. Problematyka ta zresztą budziła także zainteresowanie historiografii radzieckiej i naszej emigra­cyjnej, lecz prezentowana w nieco odmiennym oświetleniu niż w publikacjach polskich krajowych.

Czytaj więcej

SIĘGNIĘCIE DO PUBLICYSTYKI

images (5)

Sięgnięto wówczas szeroko do publicystyki polskiej, do zamieszczonych na łamach prasy wypowiedzi na te­mat rewolucji październikowej i umacniania się władzy radziec­kiej. W sumie można powiedzieć, że w związku z 50 rocznicą re­wolucji październikowej ukazało się w Polsce najwięcej prac do­tyczących stosunków polsko-radzieckich, że żadna późniejsza rocz­nica, nawet całkiem okrągła, nie przyniosła tak znaczącego plonu w zakresie publikacji. Godne odnotowania jest i to, że ta roczni­ca wciągnęła do wysiłku badawczego różne środowiska uczelnia­ne, że rozbudziła szersze zainteresowania problematyką rewolucji październikowej. Słabością tego zaangażowania było to, że więk­szość tych publikacji, liczących wiele dziesiątków pozycji obszer­nych i drobnych, posiadała okazjonalny charakter, że nie była rezultatem głębszego wysiłku badawczego, prowadzonych latami studiów. Tylko nieliczne pozycje weszły na trwałe do dorobku historiografii polskiej, wśród nich i te, które dotyczyły rewolucji październikowej i niepodległości Polski, udziału w niej Polaków i ich walce w obronie władzy radzieckiej, czy opinii wyrażanej na łamach prasy polskiej o rewolucji październikowej . Pozycje te wzmocniły niektóre przekłady literatury radzieckiej na język pol­ski, dotyczące tej samej tematyki, głównie sprawy niepodległości Polski i jej związku z rewolucją październikową oraz udziału Po­laków w obronie władzy radzieckiej .Historiografia stosunków polsko-radzieckich doby rewolucji październikowej była już przedmiotem rozważań kilku autorów polskich, wśród nich m.in. Ludwika Bazylowa i piszącego te sło­wa.

Czytaj więcej