OBRAZ SPOŁECZEŃSTWA

Zresztą obraz społeczeń­stwa zintegrowanego wokół kultury masowej jest to raczej obraz (może) przyszłości, w istocie rzeczy mamy tu do czynienia z ten­dencją, obok której występują także inne układy kulturowe. To właśnie jest bardzo istotna kwestia. Jakie warstwy społeczne czy środowiska pozostają (przynajmniej częściowo) poza obrębem tej wielkiej, centralnej formacji kulturowej? Czy można mówić o  innych, zintegrowanych układach kultury? W szczególności jak można zdefiniować obecną i przeszłą sytuację kulturową na wsi, w środowisku wiejsko-chłopskim? W jakim stopniu wieś uczest­niczy w tworzeniu się nowej, zintegrowanej kultury?W innym miejscu struktury społecznej należałoby zdefinio­wać cechy kulturowe zarówno grupy intelektualistów, jak i tej kategorii społecznej, którą socjologowie określają obecnie jako inteligencję, tj. warstwę, czy kategorię ludzi z wyższym wykształ­ceniem. W jakim stopniu ta ostatnia kategoria pozostaje w orbi­cie kultury masowej, wspólnej dla głównej części społeczeństwa, w każdym razie miejskiego?Inne znów zagadnienie istotne, to udział kultury polskiej
w międzynarodowej wymianie dóbr kultury. Chodzi tu nie tyle o    stereotypowe formy wymiany artystów itd., lecz o import wzo­rów kulturowych zaczerpniętych z obcych kultur czy z kosmo­politycznej warstwy kultury światowej.

Czytaj więcej

POCZĄTKI PROCESU

Początki tego procesu przypadły oczywiście na epokę wcześniejszą. Nowa „kultura ma­sowa”, tworząca się wokół tych środków, grupowała jako audy­torium różine środowiska. W ten sposób zaczęła się wytwarzać ta dominująca dziś kulturalna „klasa średnia”, do której należy zarówno większość robotników, jak i większość tzw. pracowników umysłowych. Różnice między nimi w obrębie audytorium kultury masowej nie są bardzo duże.Sądzę, że jednym z najbardziej istotnych zadań nauki histo­rycznej w odniesieniu do kultury w Polsce Ludowej jest analiza zarówno treści, jak i zasięgu społecznego współczesnej kultury masowej, która staje się normą kulturową dla całego prawie społeczeństwa. Sprawy te badane są lub powinny być badane przez socjologię. Jednakże udział nauki historycznej jest również niezbędny. Chodzi między innymi o genetyczne ujęcie zagadnie­nia. Jakie mianowicie elementy tworzą tę nową kulturę? Czy są to tradycje artystyczne, intelektualne i obyczajowe pochodzące z kultury inteligenckiej, czy też jakieś inne jeszcze elementy i jakie mianowicie? Czy inne kultury warstwowe czy klasowe wniosły tu jakieś elementy? Jaką rolę odgrywają tu wzory obce przychodzące bezpośrednio do nas i skąd mianowicie? Jakie były fazy kształtowania się nowej kultury?

Czytaj więcej

SKOMPLIKOWANA PROBLEMATYKA

Z jednej strony siła atrakcyjna kultury inteli­genckiej, czy raczej kultury warstw oświeconych, w Polsce chyba szczególnie znaczna, skłaniała raczej do adaptacji elementów inte­lektualnych i obyczajowych tej kultury do nowej rzeczywistości, niż do zastępowania ich nowymi elementami. Ponadto nie istniał w Polsce międzywojennej ośrodek społeczno-kulturowy, który mógłby przejąć inicjatywę w tej dziedzinie. Pomijając już fakt osłabienia kadrowej klasy robotniczej w Polsce w wyniku II woj­ny światowej (choć liczba aktualnych robotników nawet wzro­sła ), trzeba stwierdzić, że istniały, jak to oceniamy, tylko zaląż­ki odrębnej kultury robotniczej, związane z niektórymi ośrodka­mi przemysłowymi, natomiast wielkie oddziały klasy robotniczej pozostawały pod kulturowymi wpływami drobnomieszczaństwa i chłopstwa, jako że połowa klasy robotniczej mieszkała na wsi (w tym ok. 40 procent robotników poza rolnictwem). Kultura zacofanej cywilizacyjnie wsi nie nadawała się w żaden spo­sób na podstawę nowej oficjalnej kultury (pomijając takie mar­ginalne rzeczy, jak taneczne zespoły ludowe…), zresztą to nie odpowiadałoby doktrynie przewidującej hegemonię klasy robot­niczej. Oparte na tej doktrynie próby stworzenia „nowej kultu­ry” skończyły się całkowitym niepowodzeniem.Po drugie jednak, opóźnione procesy rozwoju środków maso­wego przekazu (masowej komunikacji społecznej) zaczęły coraz szerszym frontem docierać i do Polski.

Czytaj więcej

OKRES POLSKI LUDOWEJ

Jak już podkreślono, lata 1945 – 1986 to już nie jedna, lecz kilka epok. Skomplikowanej problematyki kultury, łączącej się z powszechnymi problemami politycznymi a nawet gospodarczymi tego okresu, nie mamy oczywiście zamiaru przedstawiać tu syste­matycznie i w sposób spójny. Byłoby to niemożliwe. Wymienimy tylko parę ważnych zagadnień, lecz ocena ich wagi jest też su­biektywna.Do ważnych zagadnień zaliczamy rozpoznane tylko połowicz­nie i w sposób bardziej pamfletowy (Chałasiński) niż systema­tyczny zjawisko przemian inteligencji polskiej, w szczególności w pierwszym dziesięcioleciu nowego ustroju oraz zmian jej roli kulturowej. Należałoby dokładniej zbadać zjawisko tzw. awansu społecznego oraz instytucje służące przyspieszonemu zapełnianiu szeregów nowej, tzw. ludowej inteligencji. Problem ten dojrzał do naukowego ujęcia. W ogóle dzieje inteligencji w Polsce Ludo­wej, jej rozwoju, czy może raczej dezintegracji wciąż zasługują na naukową dyskusję i ocenę z perspektywy przeszło czterech dziesięcioleci w ramach jakiejś nowej syntezy. Odrębnego zbadania wymaga struktura i zmiany funkcji środowisk intelektualnych i twórczych.Inny, niezmiernie ważny i kluczowy problem, to kształtowanie się względnie jednolitej kultury społecznej wokół ogólnospołecz­nych instytucji kultury masowej. Można by bowiem sądzić, że w nowych warunkach polityczno-społecznych, kiedy to na czoło sił klasowo-politycznych miała wysunąć się klasa robotnicza i chłopstwo pracujące, ich kultury klasowe (warstwowe) powinny także wysunąć się na czoło. Ale tak się wcale nie stało. Działały tu dwa czynniki.

Czytaj więcej

ODRĘBNE ROZPOZNANIE

Odrębnego rozpoznania wymaga, w aspekcie właśnie kulturo­wym, poziom cywilizacyjny poszczególnych środowisk i regionów w Polsce międzywojennej. Poziom ten z kolei, uwarunkowany z reguły poziomem rozwoju gospodarczego kraju i jego zróżnico­wanych pod tym względem regionów, ograniczał rozwój wszelkich form kultury, zwłaszcza zaś upowszechnienie dóbr kultury. Oto garść problemów, które zdaniem moim powinny znaleźć się w centrum zainteresowań badaczy najnowszych dziejów kul­tury polskiej w odniesieniu do okresu międzywojennego. Nie jest to lista pełna ani wyczerpująca, wymienione problemy nie są też uszeregowane w sposób logicznie uzasadniony. W skąpych ramach referatu skazani jesteśmy na egzemplifikację zamiast sy­stematycznego wykładu. Lata II wojny światowej nie stanowiły przerwy w rozwoju kultury polskiej, która, co prawda, poniosła wówczas niewysło- wione straty. Jednakże przyrost dóbr kultury był wówczas zdo­minowany raczej przez działania mające na celu zachowanie i obronę jej substancji. Zarazem II wojna światowa stanowiła źródło i okres dokonywania się tak zasadniczych zmian politycz­nych, ustrojowych, konfiguracji narodowościowych, że trudno było o jakąkolwiek stabilność sprzyjającą wytwarzaniu się wzo­rów, które stanowią centralny punkt każdego zespołu zjawisk kultury. Walka i działalność obronna zdominowały cały ten okres; rozpatrywanie kultury polskiej lat 1939 – 1944 ma sens tylko w łączności z dziejami wojny i samoobrony narodu. To jednak przekracza nasze możliwości i kompetencje.

Czytaj więcej

OGROMNE ZNACZENIE

Do tej samej kategorii problemów należy tak bardzo klu­czowe zagadnienie kontynuacji kultury ziemiańskiej w Polsce międzywojennej i jej stosunek do kultury narodowej, zwłaszcza   jej inteligenckim wydaniu, pozorny i rzeczywisty zasięg war­tości tej kultury w międzywojennym społeczeństwie. Gdy mowa o kulturze narodowej, otoczonej opieką państwa i upowszechnianej przez jego instytucje, warto byłoby rozważyć, jakie treści patronowały owej oficjalnej, niejako „państwowej” kulturze, wyrażające się w polityce kulturalnej i nie tylko kul­turalnej, w pracy państwowych szkół i innych instytucji oświa­towych, w priorytetach finansowych w zakresie kultury. W ja­kim stopniu państwo międzywojenne upowszechniało kulturę inteligencji, było samo jej emanacją, w jakim zaś opierało się także na treściach charakterystycznych dla innych kultur czy subkultur cząstkowych odpowiadających innym warstwom? Ogromne znaczenie ma rozpoznanie mediów kultury masowej, przede wszystkim jednak jej zasięgu w społeczeństwie Polski międzywojennej, oraz procesu uniformizacji odbioru kultury po­przez środki masowego przekazu. Dla porównania z epoką współ­czesną sprawa ta ma kapitalne znaczenie.

Czytaj więcej

INTELIGENCJA I KULTURA

Ta rola inteligencji i kultury inteligenckiej wymaga szer­szego niż dotąd rozpoznania, gdyż nie była dotąd dostrzegana, a nawet lekceważono ją całkowicie. Jednak bez tej funkcji inteli­gencji nie byłoby naszej współczesnej kultury.W zakresie kultury robotniczej stawiamy dopiero pierwsze kroki. Brak dotąd choćby wstępnej jej syntezy. Istota najważ­niejszego problemu zasadza się na stwierdzeniu istnienia (lub nieistnienia) odrębnych (np. od drobnomieszczaństwa) ośrodków kultury robotniczej, dalej także zasięgu i cech szczególnych tej kultury, jej instytucji i stosunku do sąsiadujących kultur miej­skich (np. drobnomieszczańskiej) czy ludowej (nie tylko na wsi). Samo istnienie całkowicie odrębnej, a zarazem zintegrowanej kul­tury drobnomieszczańskiej, choćby tylko w obrębie drobnomiesz­czaństwa etnicznie polskiego (stanowiącego mniejszość całej war­stwy) wobec jego dużego zróżnicowania wewnętrznego jest pro­blematyczne. Jednak szczególnie istotne są zagadnienia kultury wsi: w jakim stopniu kultura warstwy chłopskiej stanowiła prze­dłużenie dawnej kultury ludowej, w jakim zaś stopniu kul­turę nowej warstwy chłopskiej, profesjonalnej (a nie stanowej) warstwy rolników. Te kwestie są jak dotąd prawie zupełnie nie­tknięte przez badaczy.

Czytaj więcej

KULTURA INTELIGENCJI

W jakim zresztą stop­niu kultura inteligencji była w ogóle odrębna od „kultury naro­dowej”, skoro znaczna część tej kultury, zwłaszcza kultura inte­lektualna i w znacznym stopniu artystyczna, stanowiła i produkt i właściwie własność inteligencji? W związku z tymi pytaniami pozostaje rozpoznanie „pilotażowej” niejako roli kulturowej inte­ligencji w stosunku do pozostałych warstw społecznych, a zwłasz­cza warstw ludowych. Mamy tu na myśli pośrednictwo inteligen­cji, a przynajmniej jej przodujących kulturalnie, umysłowo, cywi­lizacyjnie środowisk, w przyswojeniu polskiej kulturze i społe­czeństwu polskiemu elementów kultury duchowej i materialnej oraz treści cywilizacyjnych wytworzonych w krajach posunię­tych znacznie bardziej w rozwoju gospodarczym i społecznym. Chodzi tu np. o te czy inne prądy i mody intelektualne, których przyswojenie polskiej kulturze było niezbędne z punktu widze­nia jej uczestnictwa w kulturze światowej, ale które interesować mogły tylko bardzo wąskie środowiska. Ale chodzi także, a może nawet w większym stopniu, o pewne wzory cywilizacyjne, które dziś są powszechną normą, lecz w okresie międzywojennym sta­nowiły rzecz zupełnie nową. To właśnie przodujące środowiska inteligencji pierwsze przyswajały sobie nowe wzory mieszkania i wyposażenia, wychowania dzieci, mody — tak bardzo znacząco w okresie międzywojennym ewoluującej w ślad za zmianami nastrojów kulturalno-społecznych — rozrywki (np. dancing, jazz — nowe wówczas słowa tak pełne treści), częściowo sportu, korzystania ze środków masowego przekazu, zwłaszcza radia itd., itd.

Czytaj więcej

ODRĘBNE ZAGADNIENIE

Odrębnym zagadnieniem jest stosunek importu wartości kultury (który oczywiście przeważał) do własnej twórczości i do wąskie­go, ale jednak istniejącego eksportu tych wartości, zasilającego skarbnicę ogólnoludzkiej kultury zwłaszcza w dziedzinie niektó­rych nauk społecznych czy awangardowych form literatury. Cho­dzi o problem samodzielności bądź zależności kultury polskiej od czynników zewnętrznych, od światowych centrów kultury- Kolejna grupa zagadnień to kwestie związane z kształtowa­niem się i funkcjonowaniem kultury (ogólno)narodowej i ze zróż­nicowaniami społeczno-kulturowymi. Te sprawy wydają mi się szczególnie ważne z ogólnohistorycznego punktu widzenia. Na­szkicowane przed laty omówienie głównych kierunków zmian i charakterystyka kultur czy subkultur klasowych, warstwo­wych itd. wymaga obecnie pogłębienia i bliższego sprecyzowania. Wyróżniliśmy wówczas kulturę wsi (chłopską, ludową), zalążki kultury proletariackiej, kulturę drobnomieszczańską i, wreszcie, inteligencką, obok żywych jeszcze wartości kultury ziemiańskiej. Obecnie do najbardziej interesujących spraw należy charaktery­styka i ocena kultury inteligenckiej. Próbę taką podjął autor niniejszych słów w innym miejscu . W jakim np. stopniu kul­tura inteligencka była najbardziej reprezentatywna dla kultury narodowej, jakich miała konkurentów (ziemiaństwo, mieszczań­stwo?) — oto najbardziej istotne pytania.

Czytaj więcej

KOLEJNE ZAGADNIENIE

Kolejne zagadnienie z pogranicza historii polityczne], to rola kultury w — najczęściej antagonistycznym zresztą — współżyciu narodowości w obrębie międzywojennej Rzeczypospolitej. Pro­blematyka tzw. mniejszości narodowych w II Rzeczypospolite] cieszy się obecnie dużym zainteresowaniem, ale obraca się ona głównie wokół kwestii politycznych, a kulturalne pozostawia ra­czej na uboczu. Problem przenikania się kultur narodowych składa się z kilku zagadnień, przy czym sprawy kontaktow ku – turalnych Polaków i mniejszości narodowych w międzywojennym państwie polskim stanowią tylko jedną, choć ważną cząstkę. Ba dacza polskiej kultury tego okresu interesuje zwłaszcza zasięg odbioru elementów i wartości tej kultury w środowiskach nie­polskich. Na ten temat dałoby się wiele powiedzieć, podobnie jak na temat udziału przedstawicieli tych środowisk w rozwoju u – tury okresu międzywojennego — tak polskiej, jak i niepo s lej.Inną częścią tej problematyki są związki między kulturą pol­ską a wielkimi kulturami narodowymi Zachodu i Wschodu, a więc niemiecką, francuską, angielską, amerykańską itd. z jednej stro­ny, a kulturą rosyjską i radziecką z drugiej strony . Zbadanie zmian w tym zakresie, np. zasięgu wpływów kultury niemieckiej, wzajemny stosunek wpływów francuskich i angielskojęzycznych, narastanie wpływów amerykańskich — oto bardzo interesujące i wdzięczne zadanie. Chodzi tu nie tylko o wpływy w płaszczyz- nie literackiej, artystycznej itd., lecz o szersze wpływy także w dziedzinie intelektualnej, światopoglądowej, obyczajowe.

Czytaj więcej